O ilk sekiz nota. Bakır üflemelilerin patlayışı, yaylıların yükselişi, tüm orkestranın gökyüzüne fırlatılışı. Beyin görüntüyü işlemeden önce müzik devreye girmişti bile. “Star Wars'u Star Wars yapan şeyin büyük kısmı George Lucas'ın değil, John Williams'ın elinden çıktı” desek abartmış mı oluruz?

Hayır, sinemada müzik, tam da bunun için vardır aslında. 

‍

MÜZİK OLMADAN SAHNE NEDİR?

Film teorisyenlernin hep tartıştığı bir konudur bu: görüntü mü önce gelir, ses mi? Teknik olarak kamera önce gelir, elbette. Ama izleyicinin duygusal deneyiminde sıralama çoğu zaman tersine döner. Müzik, duyguyu önceden hazırlar. Ki zaten büyük filmlerin çoğu ve başarılı reklamların yönetmenleri bu “trick”i sık sık kullanır. Müzik sayesinde görüntü geldiğinde zemin çoktan müzikle döşenmiş, izleyici duyguya girmişti.

Bunu test etmek isteyenler için basit bir deney: Star Wars'un açılış sahnesini sessize alın. Uzay boşluğunda süzülen o devasa İmparatorluk gemisi, sessizlikte sadece bir bilim kurgu efekti olarak kalır. Williams'ın temasıyla birlikte dinlendiğinde ise bir efsanedir, bir destanın başlangıcı haline gelir.

Fark, görüntüde değil. Frekansta.

‍

‍

WILLIAMS'IN SİSTEMİ: LEITMOTIF DENEN SİLAH

Jurassic Park, E.T., Catch Me If You Can, Saving Private Ryan, Indiana Jones, İlk üç Harry Potter gibi sinemaya altın harflerle kazınmış filmlerin müziklerinin 5 Oscarlı bestecisi John Williams, Richard Wagner'in 19. yüzyılda operaya uyguladığı tekniği sinemaya taşıması biliniyor. Bu teknik “leitmotif” yani her karakterin, her gücü , her ilişki için kendine özgü bir müzikal motifin varlığını kurmak demek. Dinleyici yapımı izledikçe bu motifleri tanımaya Böylece başlar. sahne değişse de, diyalog söylenmese de, oluşan duygusal bağlam korunur.

Mesela Darth Vader ekrana girdiğinde "Imperial March" çalar. Ama bu marş yalnızca Vader için değil güç için, otorite için, bastırılmış özgürlük için yazılmıştır. Luke'un teması ise tam tersi: açık, umut dolu, biraz ham bir müziktir. İki tema aynı filmde yan yana geldiğinde baba-oğul çatışmasının tüm ağırlığı müziğe işlenir, diyaloğa gerek kalmadan. Kahramanın teması yükselen bir melodidir; ileri, yukarı, umut. Karanlık güç ise alçalan, döngüsel, kapana kısılmış bir ritimle gelir. Bunlar öğrenilmiş tepkiler değil; insan beyninin antik anlatı kalıplarından beri binlerce yıllık kodlamasıyla uyumlu kalıplardır. 

Bu yüzden Star Wars müziğini ilk kez duyan bir çocuk da, elli yıl önce sinemada oturmuş bir yetişkin de aynı anda aynı duyguları hisseder. Kültürel hafıza değil, evrensel bir şablondur müzik.

Bu arada bir fun fact: "Imperial March" aslında üçüncü filmde, 1980'de yazılmış. Ama şimdi Star Wars evrenini o marşsız düşünemiyoruz bile. Çünkü Williams, retroaktif olarak evrenin hafızasını yeniden yazdı.

AI çağında dizi soundtrack'i "ambient" olmak üzere tasarlanıyor: dikkat çekmesin, sadece boşlukları doldursun. Yapay zekayla üretilen müzikler çabasız ve birbirinin tekrarı. Williams'ın yaptığının tam karşısında bir anlayış. O, müziğin geri çekilmesi gerektiğine hiç inanmadı. Aksine, öne çıkması gerektiğini; izleyiciyi taşıması, bazen zorlaması, bazen bunaltması gerektiğini savundu.

Belki de Star Wars'un bugün hâlâ ayakta olmasının sebebi bu. Hikayeler eskiyor, efektlerin modası geçiyor, karakterler yoruyor. Ama o açılış teması çaldığında hâlâ bir şey oluyor içimizde. Refleks gibi. Koşullanma gibi. Ya da belki sadece: iyi müzik gibi.

John Williams bu yıl 94 yaşında. Hâlâ beste yapıyor. 

Bu sayede umudumuz da canlı kalıyor. Galaksi henüz çökmedi.

‍

‍