İnsan öldüğünde de göçmen kalır mı?

Belçika’da doğup büyümüş olsanız da öldüğünüzde memleketiniz hâlâ Türkiye mi sayılır? Peki ya hayatınız boyunca iki ülkeye de tam olarak ait hissedemediyseniz, son iki metrekareniz neresi olur?

Volkan Üce, 2M² belgeselinde Belçika’da cenaze işleriyle uğraşan Tayfun Veli Arslano’nun peşine düşerek göçmenliği, aidiyeti ve ölümün ticaretini trajikomik bir dille anlatıyor.

Ölünce kilosuna göre ücretlendirilen bir kargoya dönüşen insanın, bürokrasiden ve önyargılardan da kurtulamadığını öğreniyoruz.

Rotterdam Uluslararası Film Festivali’nin Big Screen Competition bölümünde dünya prömiyerini yapan 2M², Selanik Belgesel Film Festivali, Pordenone Docs Fest, Uruguay Uluslararası Film Festivali, Pekin Uluslararası Film Festivali ve İstanbul Film Festivali’nin de aralarında bulunduğu uluslararası festivallerde seyirciyle buluştu. 45. İstanbul Film Festivali’nde Belgesel Sinemacılar Birliği (BSB) En İyi Belgesel Ödülü’nü, Belçika’daki Docville Belgesel Film Festivali’nde ise Özel Mansiyon kazandı.

“Almancılara yönelik önyargıların, onların ölülerine de uzandığını hissettim” diyen Volkan Üce ile ölüm korkusundan belgesel sinemanın etiğine, Tayfun’un sıra dışı dünyasından Avrupa’nın göçmenlerle kurduğu ilişkiye, mizahın gücünden sinemada kalıcı iz bırakmaya kadar pek çok şeyi konuştuk.

Üce, kurgucu Eytan İpeker’le çalışma sürecini, ortak yapımcılar Vildan Erşen ve Tayfun Pirselimoğlu’nun katkılarını da anlattı.

🎬 2M², 14 Kasım itibarıyla sadece MUBI’de.

‍

‍

‍

“BELGESELİN GÜZELLİĞİ, YAZDIĞINIZ TASLAĞIN GERÇEKLİKLE SÜREKLİ DEĞİŞMESİNDE”

‍

Tayfun’la nasıl tanıştınız? Belgesel fikri onunla tanışınca mı doğdu, yoksa zaten var olan fikrin peşinden giderken onu mu buldunuz?

Tayfun’u ilk kez 2021’de, pandemi döneminde haberlerde gördüm. O sırada sürekli ölüm haberleri izliyor, hastanelerin kapasitesine ilişkin açıklamaları takip ediyorduk. Bir haber ekibi Belçika’daki birkaç cenaze görevlisiyle röportaj yapmış, ardından Tayfun’a mikrofon uzatmıştı. Mesleğe henüz yeni başlamıştı; takım elbisesiyle diğerlerinden ayrılıyordu. Uçuş bulunamadığında cenazeleri ailelerin isteği üzerine arabayla Türkiye’ye götürdüğünü anlatıyordu. Onu izler izlemez ilgimi çekti hem komik hem de çok kendine özgü biriydi.

Facebook üzerinden kendisine ulaştım. Belgesel yönetmeni olduğumu ve tanışmak istediğimi söyledim. Ertesi gün buluştuk. Ölüm, defin ve bu işlerin bürokrasisi zaten bir süredir aklımdaydı ama konu bana fazla trajik geliyordu. Benim yapmak istediğim filmlerin içinde mizahın, hatta trajikomik bir tarafın da bulunması önemli. Bir belgesel yapabilmem için kafamda bir mesele olması gerekiyor; mesele yoksa film de yok. Tayfun’la tanışınca bu ağır konuya istediğim tonda yaklaşabileceğim bir kapı açıldı.

“Ölünün belgeseli”ni yapmak için yola çıktığınızda aklınızda bugün izlediğimiz 2M² var mıydı, yoksa belgeselin doğası gereği çok fazla değişiklik mi yaşandı?

Tayfun’la tanıştıktan sonra belgeselin treatment’ını, yani yazılı taslağını oluşturmaya başladım. Onun gibi biriyle karşılaşacağımı önceden tahmin etmem mümkün değildi. Daha önceki filmim Her Şey Dahil’de ise başlangıçta kafamda iki karakter için iki ayrı yer vardı: hayatlarında ilk kez köylerinden ayrılıp her şey dâhil bir otelde çalışmaya giden gençler. İlk aşamada birkaç kişiyi daha çektim; Hakan ya da İsmail’den biri ayrılırsa veya işten çıkarılırsa alternatifim olsun istedim. Sonunda filmde onları takip ettik.

2M²’de böyle bir alternatifim yoktu. Tayfun bu filmin tek mümkün baş karakteriydi. Başka cenaze görevlileriyle, Diyanet’le bağlantılı kişilerle de görüştüm ama hiçbiri kameranın önüne geçmek istemedi.

Belgesel için genellikle diyalogları olmayan, 40-50 sayfalık bir treatment yazarım. Olası gelişmeleri, A ve B planlarını düşünürüm ama geleceği bilemem. Belgeselde karşınızdaki insanın kendi hayatı var. Ona müdahale edemezsiniz. Hatta benim yönetmenlik anlayışım biraz da yönetmemek üzerine kurulu. Bir noktadan sonra kişiyi yönlendirmeye başlarsanız yönetmen-oyuncu ilişkisine geçersiniz; benim aradığım belgesel dili bu değil. Tayfun’da bir yıldız ışığı vardı ve zaman zaman yönlendirilmek de istiyordu. Ama ona “Bugün ne yapayım yönetmenim?” diye soracağı bir alan açmak istemedim. Onu bir B filmi oyuncusuna dönüştürmekten çekindim.

İlk taslak aşamasında Tayfun’un, Avrupa’da yaşayan Türkler ve diğer azınlıklar için kalıcı bir “iki metrekare” mücadelesi verme, Avrupa Parlamentosu’na gitme, Faslılarla ve başka topluluklarla birlikte çalışma gibi büyük hedefleri vardı. Çekimler ilerledikçe bunların peşinden çok güçlü biçimde gitmedi. Bir e-posta gönderdi, yanıt alamayınca kendi işine ve şirketine odaklandı. Ben de ona bu kampanyayı yürütmesini söylemedim, filmi bir hedefe zorlamadım.

Belgeselin güzelliği, yazdığınız taslağın gerçeklikle sürekli değişmesinde. Her Şey Dahil’de karakterlerden birinin bir turiste âşık olmasını bekliyorduk, olmadı. Karşınızdaki insana “Benim senaryomda âşık olman gerekiyor” diyemezsiniz. Onlar oyuncu değil, gerçek insanlar. CPH:DOX Forum’da usta yönetmen Victor Kossakovsky’nin bir sunum sırasında söyleyeceklerini unuttuğunu ve aslında ne yaptığımızı tam olarak bilmememizin belgeselin güzelliği olduğunu söylediğini hatırlıyorum. Ercan Kesal’a atfedilen bir sözü de severim: “Kurmaca uçak gibi, belgesel kuş gibi”. Belgesel sizi hiç beklemediğiniz yerlere götürebilir. Buna açık olmak gerekiyor.

Bir de şu var, belgesel çekerken hep şunu düşünüyorum: Bu filmden sonrası da var. Çektiğiniz insanların hayatı film bittikten sonra da devam ediyor. On spiral senaryonuza uydurmak için zorlayamazsınız. Gerçeklikle taslağın birbirinden ayrılması, benim için filmin zenginleştiği yerlerden biri.

‍

“Ölülerin saçlarını, parmaklarını, ayaklarını ve bedenlerini izinsiz biçimde görüntülemek bana etik açıdan doğru gelmiyor.”

‍

Morg ve ölü yıkama sahnelerinde bedeni doğrudan göstermemek, ama varlığını hissettirmek çok etkileyici. Bu bilinçli bir tercih miydi, yoksa yakınlarından izin alamadığınız için mi bu yolu seçtiniz?

Bu kesinlikle bilinçli bir tercihti. Zaten yüzlerin ve bedenlerin ayrıntılarının göründüğü çekimler için ailelerden izin aldık. Ölülerin saçlarını, parmaklarını, ayaklarını ve bedenlerini izinsiz biçimde görüntülemek bana etik açıdan doğru gelmiyor. Her şeyi en ince ayrıntısına kadar göstermek de bana gereksiz ve anlamsız geliyor. Filmde çok duyusal, hatta zaman zaman sarsıcı bir yaklaşımımız olsa da bunu daha örtük, daha incelikli bir dille yapmayı tercih ettim. Ailelerden izinleri tek tek, ayrı ayrı aldık ama bu izin, her şeyi göstermek zorunda olduğumuz anlamına gelmiyordu. Ben zaten böyle bir şeyi yapmak istemezdim.

‍

‍

Kilogram başına 18 Euro konusu pandemi döneminde öğrendiğim bir şeydi ve çok şaşırmıştım. Havayollarından ya da kargo şirketlerinden bu konuda görüş almayı düşündünüz mü? Yurtdışında yaşamanın ölüm sonrası vergisi gibi bir durum bu. 

Hava yollarından ya da kargo şirketlerinden görüş almayı hiçbir zaman düşünmedim. Çünkü ben bir araştırmacı gazeteci veya siyasetçi değil, yönetmenim. Benim görevim bir sorunu çözmek ya da kesin yanıtlar vermek değil. Ben yalnızca ortadaki mevcut durumu, genel insan hikayesini kaydettim. Kara mizahın gücünü arkamıza alarak insanlara var olan gerçekliği göstermenin ve zihinlerinde bir soru işareti bırakmanın yeter de artacağına inanıyorum.

Kilogram başına 18 Euro meselesi beni özellikle çarpmıştı. Öldüğünüzde artık yolcu değil, kargosunuz. Üstelik ücret bedeninizin ağırlığına göre belirleniyor.

İlk duyduğumda, insanın öldükten sonra köyüne dönmesi gibi romantik bir düşünce uyandırmıştı bende. Anneannemin sevdiğim bir türküyü dinlediğini hatırlıyorum; insanın köyünün yağmurlarında yıkanarak oraya dönmesi fikri… Ama gerçeği gördükçe bunun romantik bir hikâye olmadığını anladım.

Tayfun’a Nevşehirli olduğumu söyleyip, “Ben ölürsem beni nereye gönderirsiniz?” diye sormuştum. Kayseri’ye gönderileceğimi, orada Kemal abi diye birinin cenazeyi teslim alacağını söyledi. Kemal abiyle tanıştım, işi ve birlikte çalıştığı insanları gözlemledim. O zaman bu sürecin ne kadar somut, bürokratik ve zaman zaman insanı nesneleştiren bir tarafı olduğunu gördüm.

Ben Avrupa’da doğup büyümüş üçüncü kuşak bir Türk’üm yani Almancı. Türkiye’de Almancılara yönelik önyargıların, onların ölülerine de uzandığını hissettim. Belçika’da farklı görülüyorsunuz; öldükten sonra da bu farklılık peşinizi bırakmıyor. İki tarafta da bir ötekileştirme var.

Kilogram başına 18 Euro meselesi beni özellikle çarpmıştı. Öldüğünüzde artık yolcu değil, kargosunuz. Üstelik ücret bedeninizin ağırlığına göre belirleniyor. İnsan ister istemez kara mizah yapıyor. Kanserden eriyip 35 kiloya düşerek ölürseniz cenazenizin taşınması daha ucuz, kalp krizi geçirip daha ağır bir bedenle ölürseniz aileniz daha fazla ödüyor.

Bildiğim kadarıyla Avrupa’da yaşayan Türklerin büyük bölümü cenaze fonlarına üye. Belçikalılar arasında cenaze sigortası yaptıranların oranı ise çok daha düşük. Türk toplumu içinde de siyasi görüşe, Alevi kimliğine veya memleket kökenine göre ayrışan çok sayıda cenaze fonu var. Bu fonlar genellikle yıllık bir aidat karşılığında cenazenin naklini ve refakatçinin biletini karşılıyor. Üye olan biri Belçika’da gömülmek isterse bu da mümkün; fonlar mutlaka Türkiye’ye nakil dayatmıyor. Fakat pratikte bir yakınını kaybeden ailelerin çoğu ilk olarak Türkiye’ye gidecek uçuşu soruyor.

Bu konularla ilgili diplomatik bir farkındalık yaşanmasını amaçlıyor muydunuz, yoksa Tayfun’un trajikomik hayatı ve mesleği mi asıl meselenizdi?

Evet, göçmenlerin yaşadığı bu zor duruma dair bir film yapmak ve toplumsal bir farkındalık yaratmak istiyordum. 60 yıldır kimse göçmenlere gerçekten “Siz ne hissediyorsunuz, kendinizi nereye ait görüyorsunuz?” diye sormamış gibi geliyor. Neden 60 yıl sonra hâlâ sevdiklerini Türkiye’ye gömmek istiyorlar? Faslılar neden Fas’a gömülmek istiyor? Bu soruların üzerinde durmak istedim.

Bir yandan da bugün gördüğümüz göstermelik çeşitlilik anlayışından rahatsızım. Yıllarca görmezden gelinen insanlar, birdenbire kurumların ve şirketlerin vitrinine çıkarılıyor. Herkes bir Benetton afişine dönüşmek istiyor; “Bakın, ne kadar kapsayıcıyız” demek için. Bana çoğu zaman samimi gelmiyor. Bir toplumun, azınlıkların kendilerini ne kadar o topluma ait hissettiğini anlamak için, belki de ölülerine bakmak gerekir. O insanların ne kadarı yaşadıkları ülkede gömülmek istiyor? 60 yıl sonra hâlâ büyük çoğunluğu geldiği ülkeye dönmek istiyorsa, burada düşünülmesi gereken bir mesele var demektir.

Ama filmde kimseyi suçlamak istemedim. Avrupa’da yaşayan Türkleri geri kalmış veya muhafazakâr, Avrupalıları tamamen ırkçı olarak da göstermiyorum. Olan biteni gözlemliyorum. Bu sorunu çözmek benim görevim değil; ben bir yönetmenim, kurum değilim. 18 Euro meselesinde de “Ne yapayım, indirim mi isteyeyim?” diye düşünüyorum. İndirim yapmak meselenin kendisini çözer mi? Gazeteciler bu konuyu yıllardır biliyor; peki bugüne kadar ne değişti?

Tayfun çekimler sırasında birkaç kez, filmin sonunda Avrupa’daki herkes için iki metrekarelik bir ebedî istirahat alanı sağlayıp sağlayamayacağımızı sordu. Ben bunun oldukça ütopik olduğunu düşünüyordum. Benim için en iyi sonuç, insanların filmi izledikten sonra bu mesele üzerine düşünmesi. Bunu kuru, didaktik ya da seyirciyi duygusal olarak sömürerek yapmak istemedim. Tayfun’un Kayserili karakteri, mesleği ve gündelik hayatı üzerinden bu meselelerin kendiliğinden ortaya çıkmasını; seyircinin de bunları eğlenerek, gülerek ama düşünerek izlemesini istedim.

Belgesel afişlerinin her ülkede farklı tonda olduğunu fark ettim. Türkiye’de daha acılı/duygusal, Almanya’da renkli ve eğlenceli… Bunun sebebi nedir?

Aslında filmin tek bir resmî, orijinal afişi var. Rotterdam’daki dünya prömiyerinde kullanılan afiş buydu: “2M² başlığı ve toprağın içinde küçük, sade bir mezar yeri. Ben o afişi çok seviyorum. Tasarımcısı, Toni Erdmann’ın afişini de tasarlamıştı.

Tayfun ise afişte kendisinin olmamasına takılmıştı. “Benim filmim olduğu nereden anlaşılacak?” diye soruyordu. Hatta kendisini kaslı gösteren yapay zekâ afişleri hazırlamaya başladı; çalışanı Arslan da benzer afişler yaptı. Bu hazırladıkları yapay zekâ afişlerini Facebook’ta festivalleri, televizyon kanallarını, film fonlarını ve yapımcıları etiketleyip paylaşıyorlardı. Ortak yapımcıların ve festivalin görsel dilini bu şekilde taklit etmeye kadar giden bir süreç oldu. Ben de bu durumun önüne geçmek için kendilerinden bir daha böyle afişler yapmamalarını ve başkalarını taklit etmeyi bırakmalarını rica ettim; sonunda bıraktılar.

Almanya’da ise sinema dağıtımcısı, oradaki gösterim için ayrı bir afiş hazırladı. Almanca film adı daha uzun olduğu için ve komedi tarafını daha belirgin kılmak, “2M² fikrini Alman seyirciye daha anlaşılır anlatmak istediler. Türkiye’de kullanılan afiş ise orijinal afişle aynı. Dolayısıyla Türkiye ile Avrupa arasında tarif ettiğiniz gibi duygusal bir afiş farkı yok; farklı olan Almanya için hazırlanan dağıtım afişi.

‍

“Ölü bir güvercin gördüğümde bile bir daha karşılaşmamak için yolumu değiştiriyorum. Bu filmi biraz da korkumla yüzleşmek için yapmak istedim. Ama açıkçası korkumu yenemedim.”

‍

Bu belgeseli çekmeye başlamadan önce ölümle ilgili düşünceleriniz nasıldı, şimdi nasıl?

Ölümden ve ölü bedenlerden çok korkuyorum. Hatta bazen korkularımla yüzleşmem gerektiğini düşünüp kendimi zorlamaya çalışıyorum; hani yükseklik korkusu olan birine bungee jumping yapması önerilir ya, onun gibi. İki kedim var, yaşlanıyorlar. Bazen aşağı kata indiğimde birini ölü bulursam ne yapacağımı düşünüyorum. 7-8 kiloluk bir kedinin cansız bedenine dokunmak, onu kaldırmak bile beni korkutuyor. Ölü bir güvercin gördüğümde bile bir daha karşılaşmamak için yolumu değiştiriyorum.

Bu filmi biraz da korkumla yüzleşmek için yapmak istedim. Ama açıkçası korkumu yenemedim. İlk çekim gününde morga kameraman ve sesçi girdikten sonra en son ben girdim. Cesede doğrudan bakamıyor, ancak kameranın vizöründen görebiliyordum; kendimi içgüdüsel olarak uzak tutuyordum. Çekimlerin sonlarına doğru Tayfun, morgda yine bir ceset olduğunu söyledi. Bu kez hiç korkmadan arkasından gireceğimi söyledim. Kapıya yaklaşınca yine yavaşladım. Yani sınavı geçemedim; hâlâ çok korkuyordum.

Ama bu kadar ağır bir konunun içinde çalışmak, önceki filmim Her Şey Dahil’den çok daha keyifliydi. Her Şey Dahil’de binlerce turistin eğlendiği, her şeyin mutlu ve huzurlu göründüğü bir oteldeydim; ama insan doğası, eşitsizlik ve dünyanın düzeni üzerine düşündükçe kendimi çok kötü hissediyordum. 2M²’’de ise morglarda, cenaze evlerinde, camilerde ve mezarlıklarda, yas tutan ailelerin yanında vakit geçirdim. Ekipten biri bir ara, “Bir sonraki filmimiz daha tatlı bir konu olsun” demişti. Buna rağmen 2M²’yi yaparken çok daha fazla eğlendim. Çünkü ölümün herkesi eşitlediğini, kaçınılmaz olduğunu görüyordum.

Kayseri’de kaldığımız otelin çevresinde neredeyse hiçbir şey yoktu, bir kilometre ötede bir benzin istasyonu vardı. Akşamları orada vakit geçiriyorduk ve inanın her şey dâhil otelinden çok daha eğlenceliydi. Ölümün bu kadar görünür olduğu bir dünyada insanın aklına ister istemez şu geliyor: Hayatın tadını çıkar. Film beni bir insan olarak zenginleştirdi, önemsiz şeyleri daha az dert etmeyi, küçük mutlulukların kıymetini bilmeyi öğretti. Ama ölüm korkumu ortadan kaldırmadı.

‍

‍

Siz nerede gömülmek istiyorsunuz? Kendi hayatınıza baktığınızda, hangi iki metrekareye ait hissediyorsunuz?

Aslında ölmek istemiyorum. Çocukken yaşlanana kadar bir ölümsüzlük iksiri ya da teknolojisi bulunacağına, belki 480 yaşına kadar yaşayabileceğime gerçekten inanırdım. Ne yazık ki bunun gerçekleşmeyeceğini artık kabul ettim.

Şimdi benim için cevap basit, nerede ölürsem oraya gömülmek istiyorum. Hayatım boyunca kendimi ne Avrupa’ya ne de Türkiye’ye yüzde yüz ait hissettim. Eskiden, özellikle gençken buna öfkelenirdim. Şimdi ise bunu değiştirmeye çalışmıyorum, durum böyle ve benim için artık bir sorun değil. 

Nasıl bir cenazeniz olsun? İnsanlar hangi özelliğinizden, hangi işinizden bahsetsin istersiniz?

Belçika’daki cenaze uygulamalarını daha sakin ve bana daha uygun buluyorum. İnsan öldükten hemen sonra telaşla her şeyi halletmek yerine, bir hafta beklenmesini isterim. Aile ve yakınlar ilk şoku atlatsın; kimse panik ve stres içinde karar vermek zorunda kalmasın. Beni uçağa koyup Türkiye’ye kargo gibi göndermelerini de istemiyorum.

Cenazemde kimin konuşacağı, hangi şarkıların çalacağı ya da hangi fotoğrafların gösterileceği benim için çok önemli değil. Ama Belçika’daki mezarlık sisteminin başka bir tarafı beni düşündürüyor. Gördüğüm kadarıyla düzenli, şeffaf ve herkese eşit davranan bir sistem; fakat mezar yeri genellikle yirmi yıllığına veriliyor. Süre dolmaya yaklaşınca ödeme yapılması gerektiğine dair bildirim bırakılıyor. Ücret ödenmezse mezar ve taş kaldırılabiliyor; kemikler ortak mezara alınırken taş da geri dönüşüme gidiyor. Granit öğütülüp mutfak karolarında, mermer de başka yerlerde kullanılabiliyor. İsim siliniyor, geriye kalan malzeme başka bir biçimde hayatına devam ediyor. Bunu düşününce bana ürkütücü geliyor.

İlk iki filmimi kurgularken birlikte çalıştığım bir kadının eski eşi ölmüştü. Kadın bir gün mezarlığa onu ziyarete gittiğinde mezarını bulamamış; mezar süresi dolduğu için kaldırılmıştı. Bu hikâye aklımda kaldı. Benim çocuğum yok. Yirmi yıl sonra öldüğümde, Belçika’da mezarımı uzatmak için kimsenin 5 bin Euro ödemeyeceğini düşünüyorum. Bir gün tamamen silinip gitmek fikri beni huzursuz ediyor.

Belki de bu yüzden filmlerimle kalıcı olmayı isterim. Hedef büyük festivallere seçilmek ya da popülarite değil; 10 yıl sonra birinin eski bir filmimi keşfedip bana yazması çok güzel olur. İyi filmler her zaman büyük festivallere girmiyor, kötü filmler de girebiliyor. Görünürlük her zaman filmin kalitesiyle doğru orantılı değil. Ama birinin yıllar sonra filmini bulup hatırlaması, benim için gerçek bir iz bırakmak demek.

‍

“İnsan bazen yaşarken de öldükten sonra da iki tarafın arasında kalıyor.”

‍

Sizce göçmenlik insanın hayatı boyunca taşıdığı bir kimlik mi, yoksa ölümden sonra bile kurtulamadığı bir statü mü?

Belçika’da büyümüş, anneanneleri ve dedeleri burada doğmuş gençlerle konuşuyorum. Birçoğunun Türkiye’yle neredeyse hiç ilişkisi yok; Türkiye’yi daha çok tatil ülkesi olarak tanıyorlar. Buna rağmen bazıları, “Belçikalılar bizi hayattayken bile istemiyor, öldükten sonra neden istesinler?” diyerek Türkiye’ye gömülmek istediklerini söylüyor. Türkiye’de de özellikle son yıllarda Avrupa Türklerine yönelik bir öfke hissediyorum.

İlk kuşak 1960’larda ve 70’lerde neden geldiğini biliyordu. Evleri, köyleri ve ait oldukları yer Türkiye’ydi. Belçika’ya misafir işçi olarak geldiler, 20-30 yıl çalıştı ama evleri hep köylerinde kaldı. Her Şey Dahil’deki köylerinden ayrılıp 6 ay otelde çalışan gençler gibi, sonra geri döneceklerini düşünüyorlardı.

Bugün ise onların torunları büyüdü. Türkiye’yle bağları zayıf ama Belçika’yı da tam anlamıyla kendilerinin hissedemiyorlar. İki yere de ait olamama duygusu yaşıyorlar.

Belçika’da Tayfun bana hep, “Sen benden daha Belçikalısın, sen burada gömül.” diyor. Diğeri de Kemal abi; o da benzer şekilde Türk anne babadan doğmuş olmayı, Türk kanı taşımayı öne çıkaran, aidiyeti kan üzerinden tarif eden daha geleneksel bir yaklaşım sergiliyor.

Kayseri’de Avrupa’dan gelen cenazeleri bekleyen 4-5 cenaze arabası gördüm. Bazen aynı uçakla 5-6 cenaze geliyor; her biri Yozgat’a, Niğde’ye, Nevşehir’e ya da başka bir memlekete gidiyor. Cenaze arabası şoförlerinin kendi aralarında sohbetlerini, önyargılarını da duyuyorsunuz: “Bunlar bahşiş vermez.”, “Euro’yla geliyorlar, sonra para istiyorlar.” gibi laflar ediliyor. Yani önyargı yalnızca Avrupa’da değil, Türkiye’de de var.

Belçika’da eski bir maden bölgesinin yakınında Müslüman mezarlığı açılması gündeme geldiğinde de ciddi bir karşı çıkış yaşanmıştı. “Müslümanlar da herkes gibi gömülsün, neden ayrı mezarlık istiyorlar?” diyenler vardı. İnsanların ölümünden sonra bile siyasi ve toplumsal tartışmalar sürüyor.

Ailemin köyünde de bunu gözlemledim. Akşam balkonda çay içilirken köy hoparlöründen ölüm ilanları okunuyor; herkes bir an durup dinliyor. Tanınmayan bir isim duyulduğunda “Kim acaba?” diye merak ediyorlar. Bazen “Yabancıdır, gavurdan biridir, Almanya’dan gelmiştir” diye tahmin yürütüyorlar. Köyden biri öldüğünde yüzlerce kişi cenazeye katılıyor. Avrupa’da yaşamış biri öldüğünde ise onu şahsen tanımayan insanlar da cenazeye geliyor; çünkü bu onlar için alışılmış bir ölüm değil, biraz da merak uyandıran bir olay.

Bütün bunlar bana göçmenliğin ve ötekiliğin ölümle sona ermediğini düşündürüyor. İnsan bazen yaşarken de öldükten sonra da iki tarafın arasında kalıyor. Özellikle yeni kuşaklar için bu aidiyetsizlik daha da belirginleşebiliyor.

‍

“TAYFUN FİLMİN DEVAMINI İSTİYOR”

‍

‍

Belgeselin Tayfun’a bir faydası oldu mu? Mesela yayınları daha fazla izleniyor mu, biliyor musunuz?

Bildiğim kadarıyla Tayfun’un yayınlarının izlenme sayısı artmadı. Ama filmin ona başka türlü, neredeyse rüya gibi bir deneyim yaşattığını düşünüyorum. Bence film hâlâ devam ediyor, Tayfun da böyle hissediyor.

Neredeyse her gösterime geliyor. Bazen saatlerce araba kullanıyor, soru-cevap bölümü olmasa bile filmi baştan sona izliyor. Seyircinin tepkisini görmek istiyor. “Siz alışmış olabilirsiniz ama benim başıma bir daha gelir mi bilmiyorum; tadını çıkarmak istiyorum” diyor. Hatta bir festival bizi davet edip onu davet etmezse buna üzülüyor, “Neden beni çağırmadılar?” diye soruyor.

Partileri ve etkinlikleri çok seviyor. Alkol kullanmamasına rağmen bazen saatler önceden geliyor, en son ayrılanlardan biri oluyor. İtalya’da birlikte olduğumuzda da bütün kutlamalara katılmıştı.

İstanbul Film Festivali’ndeki Türkiye galasında Beyoğlu Sineması’nda çok komik bir olay yaşandı. Yapımcılar, ekip ve konsolosluklardan insanlar girişteydik. Tayfun beyaz takım elbisesiyle merdivenlerden inerken fotoğrafçı sürekli fotoğraf çekiyordu. Ne olduğunu anlamadım. Meğer Tayfun günler öncesinden İstanbul’a gelmiş, bütün gün kendisine eşlik etmesi için bir fotoğrafçı tutmuş; İstiklal Caddesi’nde ve sinemada beyaz takım elbisesiyle yüzlerce fotoğraf çektirmiş. Benim aklıma asla gelmeyecek şeyler bunlar. Büyük perdede kendisini görmeyi seviyor, soru-cevapta seyircilere “Benim filmime geldiğiniz için teşekkür ederim.” diyor, şirketinin anahtarlıklarını dağıtıyor.

Bence Tayfun’un hayali gerçekleşti. Filmin sevilmesinden ve gösterilmesinden benim kadar, hatta benden daha fazla gurur duyuyor. Bir devam filmi istiyor. Ben ise şimdilik hayır diyorum; yoruldum ve başka konulara yönelmek istiyorum. Belki 10 yıl sonra… Tayfun yine de festivallerde başka yönetmenlere gidip “Benimle 2M²’nin devamını çeker misiniz?” diye soruyor. Bu da onun filme, ilgiye ne kadar bağlandığını gösteriyor.

Arafta, Her Şey Dahil ve 2M² birbirinden çok farklı hikâyeler anlatıyor ama üçünün de merkezinde bir türlü tam olarak ait olamayan insanlar var. İnsan kendisine bir yer bulabilir mi? 

Açıkçası kendimi ve işlerimi fazla analiz etmeyi sevmiyorum. Bir sorunla karşılaşıyorum, o mesele kafamda büyüyor ve beni harekete geçiriyor. Bir meselem olmasa film yapmam. Bu meseleleri bilinçli olarak biriktirmiyorum, hayatın içinde karşıma çıkıyorlar. İnsan doğası ve aidiyet gibi konular üzerine düşünmeyi seviyorum. Bu düşünceler beni bir yerlere götürüyor ve üretmeye yöneltiyor.

Ama kendim üzerine bu kadar düşünmek, kendimi açıklamak ya da işlerimi belli bir kategoriye yerleştirmek beni rahatsız ediyor. Gazeteciler, yapımcılar, fonlar veya iş arkadaşları bu tür sorular sorduğunda bazen strese giriyor ve oradan uzaklaşmak istiyorum. Çünkü hayatım boyunca insanlar beni bir kimliğe, bir köşeye yerleştirmeye çalıştı: “Bu Türk, bu erkek, şunu okumuş, bunu yapmış” gibi. Önyargılar insanların dünyayı daha kolay ve düzenli anlamlandırmasına yarıyor olabilir ama ben bunlara çok maruz kaldım. İşlerimin de bir çekmeceye konmasını istemiyorum.

Bu nedenle filmlerimin arkasında tek bir kişisel açıklama ya da bilinçli bir aidiyet arayışı olduğunu söylemek istemem. Meseleler karşıma çıkıyor, beni düşündürüyor ve film yapmaya itiyor. Gerisini seyircinin yorumuna bırakmayı tercih ederim.

Bir de belgesel sinemaya yönelik “İnşallah ileride gerçek film yaparsın.” gibi sözlerden çok rahatsız oluyorum. Belgesel de sinemanın kendisi hem çekimi hem kurgusu hem de bütün üretim süreciyle son derece zor bir iş. Kurmaca ve belgeselin zorlukları farklı olabilir ama birini diğerinden daha kolay ya da daha az sinema olarak görmüyorum.

‍

“Bir süre sonra Tayfun’u o kadar çok izliyorduk ki taklidini yapmaya başlamıştık.”

‍

Kurguda Eytan İpeker gibi bir isimle çalışmanın da filmin etkisinde büyük payı olmalı. Saatlerce çekim yaptıktan sonra kurgu sürecinde neler yaşanıyor belgesellerinizde?

Başlangıçta Eytan’la çalışmak konusunda biraz tedirgindim. İşlerini biliyor ve seviyordum; çevremde de birçok kişi “Eytan’la çalışmalısın” diyordu. Ama kendisi aynı zamanda yönetmen olduğu için aramızda fikir ayrılıkları yaşanır mı, filmimi alıp benim filmim olmaktan çıkarır mı diye düşünüyordum. Sonuçta çok iyi geçti. Şimdi iyi ki onunla çalışmışım diyorum.

Benim için bir filmin yolculuğu da en az varacağı yer kadar önemli. Belgesel yaparak zengin olmak zaten hayal. Ben festivallere girmek, meşhur olmak ya da şöhret kazanmak için film yapmıyorum. İyi ve kalıcı işler yapmak, 10-15 yıl sonra da filmlerimin sevilmesini, keşfedilmesini istiyorum. Hedefe varırken yolculuk berbat geçebilir; insanın arkasında kırgınlıklar, travmalar, kötü ilişkiler bırakabilir. Bu işin sonunda büyük paralar ya da şöhret de yok yani. O yüzden en azından yolculuğumuz güzel geçsin istiyorum. Güvendiğim, tanıdığım insanlarla çalışmayı seviyorum. Eytan’la yolculuk da çok güzel geçti.

Kurguyu Almanya’da yaptık. 40-45 gün boyunca sabahtan akşama çekim yapmıştık ve elimizde inanılmaz miktarda malzeme vardı. Belgesel kurgulamak, bence kurmaca kurgulamaktan çok daha zor. Çekimden sonra kurgu masasına oturduğunuzda sanki ikinci bir film yapmaya başlıyorsunuz. Filmin ilk sahnesi, son sahnesi, gelişimi, tonu… Her şeyi yeniden keşfediyorsunuz. Özellikle filmin tonu çok önemliydi; bu yüzden süreç bir yapboz gibi ilerledi. Çok konuştuk, tartıştık, denedik, bazı şeyleri tekrar tekrar ele aldık.

Bir süre sonra Tayfun’u o kadar çok izliyorduk ki taklidini yapmaya başlamıştık. Kurguyu yaptığımız yerin yanında bir Türk sokağı vardı. Her öğlen “Bugün Türk yemeği yemeyelim, başka bir şey yiyelim” diyordum ama Kayseri’yi, Tayfun’u, Kemal abiyi hatırlatan yemeklere dayanamayıp yine Türk lokantasına gidiyorduk.

Güzel bir yolculuktu. Eytan’la çalışırken baştaki tedirginliğimin yersiz olduğunu gördüm. Benim için önemli olan yalnızca filmin nasıl sonuçlandığı değil, o sonuca birlikte nasıl ulaştığımızdı.

‍

“HEM KURMACA HEM BELGESEL SİNEMAYI BİRLİKTE YÜRÜTMEK İSTİYORUM”

‍

‍

‍

Tayfun Pirselimoğlu da yapımcılardan biri, jenerikte gördüğüm kadarıyla. Onunla nasıl bir araya geldiniz?

Tayfun Pirselimoğlu’yla tanışmamız, ben henüz film yapmaya başlamadan önceye dayanıyor. Nisan ayında İstanbul’a gitmiştim, iki hafta kalacak, İstanbul Film Festivali’nde bol bol film izleyecektim. Belçika’da doğup büyüdüğüm için Türkiye’deyken özellikle Türk filmleri izlemek istiyordum. O yıl Saç’ı izledim ve film beni çok etkiledi. Jenerik akarken “Bu filmi kim yaptı, nasıl bir insan?” diye düşünüyordum.

Tayfun Pirselimoğlu sahneye çıktığında şaşırdım. O zamana kadar tanıdığım yönetmenlerin çoğu bende ya oldukça maço, alfa bir erkek profili ya da alkolle iç içe bir sanatçı imajı bırakmıştı. Tayfun’da ise bunların tam tersini gördüm. Sakin, mütevazı, dengeli ve son derece nazik bir insandı. Bir yönetmenin böyle de olabileceğini görmek beni gerçekten şaşırtmıştı. Kendime de yakın hissettim. “Demek ki film yapmak için mutlaka başka biri olmak, deli olmak gerekmiyor; ben dâhil film yapabilirim” diye düşündüm. Bu karşılaşma bana cesaret verdi.

Daha sonra Tayfun Pirselimoğlu, “Ben O Değilim” filmiyle Belçika’ya geldi. O filmi de çok beğendim ve irtibatımız sürdü. Ardından, sanırım 2016 yılında, Trabzon’da “Yol Kenarı” filmini çektiği sırada kendisiyle yeniden bir araya geldik. Birkaç gün setine gelip gelemeyeceğimi sordum. “Tabii, gel” dedi. Üç gün boyunca sette bulundum. O kadar yoğun bir çekim sırasında benimle ilgilenmek zorunda değildi ama bunu çok doğal karşıladı. Trabzon’da çok güzel üç gün geçirdim.

2021’de Antalya Film Festivali’nde yeniden karşılaştık. Antalya’da bir sonraki projemi sordu. Ben de 2M²’yi anlattım. Projeye çok heyecanlandı. Vildan Erşen de ilgilendi ve ertesi gün Türkiye’den ortak yapımcı olabileceklerini söylediler. Yapım sürecindeki işlerin büyük bölümünü, yüzde 90’ından fazlasını Vildan Erşen yürüttü. Ama Tayfun Pirselimoğlu’nun projeye duyduğu heyecan ve desteği benim için çok önemliydi. Bu kadar film yapmış, kitap yazmış birinin projeyi bu kadar sahiplenmesi bana büyük motivasyon verdi.

Hatta çekimler devam ederken ara kurgular yapıyorduk. Belgeselde bunun çok önemli olduğunu düşünüyorum; elinizdeki malzemeye göre sonraki çekimlerin yönünü değiştirebiliyorsunuz. Tayfun Pirselimoğlu görüntüleri izleyip olumlu yorumlar yaptığında, onun gibi bir yönetmenden böyle sözler duymak bana inanılmaz enerji veriyordu.

Bir noktada kurgu sürecini bitiremez hâle gelmiştim. Elimizde o kadar çok malzeme, o kadar çok olası film vardı ki ben devamlı yeni şeyler eklemek istiyordum. Neredeyse Belçika’yı, Türkiye’yi, Almanya’yı ve bütün dünyayı karşıma alacak, filmi hiç bitiremeyecektim. Tayfun Pirselimoğlu beni bir kenara çekip yönetmenden yönetmene konuştu. Kurgu deneyimlerinden, bir filmin ne kadar düzeltilebileceğinden ve bir noktada nerede durmak gerektiğinden söz etti. Çok incelikli ve güzel bir dille yaklaştı. O konuşma sayesinde yaşadıklarımın anormal olmadığını, yönetmenlerin kurgu sürecini kafalarında belki de hiçbir zaman tamamen bitiremediklerini anladım. Filmin tamamlanmasını sağlayan insanlardan biri olduğunu söyleyebilirim. Tayfun olmasaydı belki hâlâ kurgu masasında oturuyor olurdum.

Bundan sonra neler yapacaksınız? Aklınızda yeni belgeseller var mı?

Aklında epey proje var ama belgesel yapmak gerçekten yorucu. Çünkü belgeselde insanlarla ilişkiniz film bittikten sonra da bitmiyor. Bazen şakayla, eski karakterlerimden biri ya da Tayfun beni aradığında “Senin işin bitti, artık beni rahatsız etme, yoksa engellerim” diyorum. Elbette bunu gerçekten yapamam. 10 yıl önce çektiğiniz insanlara karşı bile sorumluluk hissetmeye devam ediyorsunuz. Bu, belgeselciliğin bitmeyen ve zaman zaman yorucu taraflarından biri.

Bir de yönetmen olsanız bile karşınızdaki insanların hayatları sizin filminizden daha önemli. Her istediğinizi yapamıyorsunuz, gerçek insanların hayatına müdahale edemezsiniz. Bu sınır, bir süre sonra yorucu olabiliyor. Bu nedenle Ulrich Seidl gibi hem kurmaca hem belgesel sinemayı birlikte yürütmek istiyorum.

Şu sıralar kurmaca senaryo üzerine çalışıyorum ve açıkçası bir an önce kurmacaya başlamak istiyorum. Belgesel projelerim de var ama henüz tamamlanmamış işler hakkında fazla konuşmak istemiyorum. Hayatta neyi çok istediysem önceden anlattığımda bir terslik çıktı; biraz uğursuzluğa, nazara inanıyorum. O yüzden şimdilik projelerin ayrıntılarını kendime saklayayım. Ama yeni projelerle geleceğim.

‍

2M² | 2026 | Belçika, Almanya, Türkiye

Yönetmen ve senaryo: Volkan Üce
Kurgu: Eytan İpeker
Görüntü yönetmenleri: Joachim Philippe, Sabine Panossian
Müzik: David Boulter
Yapımcılar: Hans Everaert, Harry Flöter, Jörg Siepmann, Mehmet Akif Büyükatalay, Claus Herzog-Reichel
Ortak yapımcılar: Vildan Erşen, Tayfun Pirselimoğlu
Yapım şirketleri: Menuetto Film, 2Pilots, filmfaust, Mitra Films, Gataki Films
Katılanlar: Tayfun Veli Arslano, Kemal Gökşen

‍

‍